Archiwa

MALARSTWO POLSKICH ŻYDÓW

goddam







aut. ANDRZEJ M. KOBOS

Artyści malarze Żydzi, a stąd i malarstwo żydowskie pojawiło się w sztuce późno, dopiero we wczesnym XIX wieku. Przyczyną późnych narodzin tego malarstwa był zakaz czynienia podobizn powtórzony kilkakrotnie w Mojżeszowym Pięcioksięgu – Torah. Wcześniej, postaci Żydów pojawiały się na obrazach scen biblijnych a nawet portretach malowanych przez mistrzów chrześcijańskich, żeby wymienić tylko Rembrandta. Było to jednak bierne pozowanie do podobizn (niekiedy narzucone), a nie czynne tworzenie wizerunków. Z drugiej strony, w chrześcijańskiej Europie Żydzi traktowani byli jako obca, gorsza, oddzielna społeczność. Sprzyjała temu też tradycjonalna i obyczajowa samoizolacja Żydów, w dużym stopniu wymuszona przez co najmniej nieprzyjazne warunki zewnętrzne.

Dopiero Haskalah, ruch żydowskiego Oświecenia, który zaczął rozprzestrzeniać się na przełomie XVIII i XIX stulecia, a z nim emancypacja i niekiedy asymilacja Żydów, z trudem zmieniły żydowskie powstrzymywanie się od malarstwa.


* * *

Pierwszym znanym malarzem spośród polskich Żydów był Aleksander Lesser (1814-1884), wykształcony w Dreźnie i Monachium w stylu neoklasycznym. Malował obrazy przedstawiające wydarzenia z historii. Za namalowanie portretów królów polskich, Lesser został wybrany do Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Sławę przyniósł mu obraz Pogrzeb pięciu poległych w 1861 roku. Ów pogrzeb ofiar (Polaków i Żydów) zabitych przez Kozaków w Warszawie był manifestacją ekumenicznego zbliżenia polsko-żydowskiego, z udziałem arcybiskupa Antoniego Fijałkowskiego i rabina Bera Meiselsa oraz działaczy żydowskich Markusa Jastrowa i Izaaka Kramsztyka.

Losy powstańców styczniowych zesłanych na Syberię odmalował Aleksander Sochaczewski (1843-1923), sam katorżnik przez dwadzieścia lat. W roku 1913 wystawił we Lwowie 126 swoich syberyjskich obrazów.

Jan Rosen (1854-1936) był malarzem batalistą i malarzem wnętrz kościołów, np. Katedry Ormiańskiej we Lwowie. Paradoksalnie, nabywcami biblijnych obrazów wczesnych żydowsko-polskich artystów były częściej kościoły, niż niechętni malarstwu ortodoksyjni Żydzi.

Malarstwo Żydów polskich wyszło z korzeni patriotycznych i religijnych – judaistycznych. Dopiero w wczesnych latach XX wieku, w Polsce niepodległej, pojawiła się w tym malarstwie realistyczna tematyka, przedstawiająca pejzaż, postaci ludzkie (często codzienne i biedne), martwą naturę. Realizm ten łączył się z fascynacją polskim krajobrazem Karpat i Beskidów, zaułkami żydowskich miasteczek – sztetlów, twarzami starców i dzieci.


* * *

Nagłe pojawienie się w Polsce i Rosji żydowskiego malarstwa było zaskakujące. Zjawisko to zostało trafnie skomentowane przez Polę Eichenbaum we wstępie do katalogu wystawy „Jewish Artists Who Perished in the Holocaust,” Tel-Aviv, 1968 [2]:

„Rozkwit sztuk plastycznych, który nastąpił w tej części Europy [na ziemiach polskich i w Rosji - amk] pod koniec XIX wieku jest czymś unikalnym w całej historii narodu żydowskiego. Powody tego twórczego wybuchu pozostają tajemnicą. Dlaczego dziesiątki malarzy i rzeźbiarzy nagle pojawiło się w skromnym, często bardzo biednym otoczeniu socjalnym; dlaczego całe pokolenia chwyciły za pędzel i dłuto w religijnych, silnie nastawionych przeciwko sztuce żydowskich wspólnotach, które były dla nich nieinspirującą i wrogą społecznością – umyka wyjaśnieniu. Pozostaje jednak faktem, że pomimo braku tradycji, pomocy i szkół, te ośrodki żydowskie, dzisiaj już fizycznie i kulturalnie martwe, dały, po rabinach, lekarzach, muzykach i pisarzach – dziesiątki artystów, z których kilku (Soutine, Chagall, Pascin) znalazło się pomiędzy największymi twórcami XX wieku. Nie zapominajmy, że wiele nazwisk zgładzonych artystów zostało wymazanych z historii w momencie, kiedy do niej dopiero wchodzili.”

(Pola Eichenbaum – z angielskiego tłumaczył Andrzej Kobos)


* * *


Poniżej, w oparciu o kilka opracowań książkowo-albumowych, zamieszczam biogramy i reprodukcje obrazów kilkunastu malarzy, polskich Żydów, w chronologicznym mniej więcej porządku. Nie jest to wybór wyczerpujący, ale reprezentatywny. Kierowałem się w tym wyborze moim własnym wrażeniem artystycznym. Po biogramach i reprodukcjach zamieszczam jeszcze kilka reprodukcji wspaniałych obrazów, o autorach których brak mi szczegółów.

Rzecz prosta, w Europie Zachodniej, Francji, Belgii, Holandii, Niemczech (przed nazistowskich) tworzyło wielu malarzy żydowskich, nie związanych z Polską. Do słynnej Szkoły Paryskiej, obok kilku polskich Żydów, należeli Żydzi francuscy, rosyjscy, litewscy, łotewscy. Mała grupa artystów żydowskich tworzyła w przedwojennej Jugosławii. O twórczości tych wszystkich nie wspominam w tym szkicu.


* * *

Maurycy Gottlieb (1856-1879). Pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiego przemysłowca z Drohobycza. Ojciec posłał go na nauki do konwentu oo. Bazylianów w Drohobyczu, gdzie interesowała go tylko historia i rysowanie. Maurycy wykazał niezwykły talent rysunkowy. Za namową nauczyciela rysunków, Sikory, ojciec wysłał go na naukę rysunku do Lwowa, a potem malarstwa do Wiednia. Po trzech latach, w roku 1875, zafascynowany obrazem Matejki Rejtan, Maurycy przeniósł się do Krakowa. Wychowany w atmosferze ruchu Haskalah, zasymilowany na ile to było możliwe, był pierwszym studentem Żydem w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, uczniem Jana Matejki. Malował polskie sceny historyczne i portrety. Po roku, antysemityzm kolegów i otoczenia, pomimo bronienia go przez Matejkę, zmusił Maurycego do opuszczenia Krakowa i powrotu do Wiednia a niedługo później wyjazdu do Monachium. Podjął wówczas tematykę żydowską, portrety, introspektywne
autoportrety, nowo-testamentową tematykę żydowsko-chrześcijańską.

Maurycy Gottlieb: Ahasuerus, Żyd wieczny tułacz, 1876


Bardzo znany jest jego melancholijny autoportret Ahasuerus, Żyd wieczny tułacz. Znany jest Pisarz Tory, 1876, ale najsłynniejszym obrazem Maurycego Gottlieba jest Yom
Kipur.

Maurycy Gottlieb: Modlący się Żydzi
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztówce z 1918 r.)

W mrocznym wnętrzu synagogi, wypełnionej modlącymi się Żydami, skupiony młodzieniec (o rysach Maurycego) stoi wśród żywych i umarłych swoich krewnych, obok siedzącego starca, który trzyma na kolanach zwój Torah. Na sukni Tory napis: „Ku pamięci Mosze Gottlieba, niech będzie ona błogosławiona w roku 5638.” W ów Yom
Kipur, Księga Życia została zapięczętowana: „kto będzie żył a kto umrze.” Mosze Gottlieb zmarł przed upływem roku, w wieku 23 lat.

Maurycy Gottlieb: Portret siostry.


Maurycy Gottlieb nie zdążył w pełni rozwinąć swojego malarskiego stylu. Zostawił olśniewający dorobek malarski. Po jego śmierci, Matejko nazwał go „malarzem wielkich nadziei.” Stał się pewnym pierwowzorem wyemacypowanego Żyda, szukającego swojego miejsca w nowoczesnym świecie.

Szymon Buchbinder (1853-1908) był uczniem m. in. Wojciecha Gersona w Warszawie. W latach 1871-1878, malował w Wiedniu dekoracje teatralne w dworskiej cesarskiej operze, później był uczniem Jana Matejki. Obrazy jego przedstawiają rodzajowe sceny obyczajowe albo historyczne (np. Zygmunt III w pracowni złotniczej, Młody Żyd w talesie, Karciarze, Przekupnie żydowscy, Błazen dworski, Modlący się rabin), ze wspaniale odmalowanym jedwabiem i aksamitem. W roku 1897 przeniósł się do Berlina i poświęcił malarstwu portretowemu.

Szymon Buchbinder: Modlący się rabin.


Józef Buchbinder (1839-1909), brat Szymona, studiował w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, w Dreźnie, Monachium, Paryżu i Düsseldorfie. Po powrocie do Warszawy malował portrety oraz sceny biblijne. Jego obrazy zakupiło kilka warszawskich kościołów. Był redaktorem artystycznym warszawskiego Tygodnika Ilustrowanego.

Samuel Hirszenberg (1865-1908). Urodzony w Łodzi, malarstwo studiował w Krakowie, Monachium i Paryżu (1889-1891). W wieku 20 lat stał się znanym malarzem, debiutował na wystawie w Zachęcie w roku 1885. Zdobył uznanie krytyków i wyróżnienia na wystawach w Berlinie (1891), w Zachęcie (1895) i na Wystawie Powszechnej w Paryżu (1900). Od roku 1892 mieszkał w Łodzi, wyjeżdżał do Włoch, Bretanii i Monachium. Miał znakomicie opanowany malarski warsztat, kompozycję realistyczną i impresjonistyczną (od 1899 malował w technice impresjonistycznej). Malował rodzajowe obrazy o tematyce żydowskiej (również historycznej) w nastroju smutku i melancholii.

Samuel Hirszenberg: Jesziwa – szkoła talmudyczna.

Był pierwszym malarzem, który przedstawił prześladowania i cierpienia Żydów. Jego znanym obrazami są: Żyd wieczny tułacz, Uriel Acosta, Młody Spinoza, Szkoła Talmudyczna (dwa obrazy), Święto w getcie, Wygnańcy, Czarny sztandar i monumentalny Golus, przedstawiający Żydów uchodzących przed pogromem, prowadzonych przez rabina trzymającego w ramionach Torę.

Samuel Hirszenberg: Wygnańcy.

Żyd wieczny tułacz był alegorią prześladowań Żydów, w której przerażony mężczyzna ucieka przez las, potykając się o rozrzucone ciała ukrzyżowanych Żydów. Obraz ten był pierwszym w historii sztuki, w którym ukrzyżowanie zostało użyte dla przedstawienia cierpień Żydów. Wiele jego najsłynniejszych obrazów zaginęło, inne rozproszone są w prywatnych kolekcjach. W Jewish Museum w Nowym Jorku znajduje się jego Czarny sztandar, przedstawiający chasydzki pogrzeb ofiary pogromu.

Samuel Hirszenberg: Czarny sztandar, 1905.

W stylu modernizmu Hirszenberg namalował Damę z parasolką (1889). W roku 1907 Hirszenberg wyjechał do Eretz Israel, gdzie był profesorem w Szkole Sztuki Bezalel, pierwszej szkole sztuk pięknych założonej w roku 1906. Zmarł w Jerozolimie w rok po przyjeździe.

Samuel Hirszenberg: Autoportret, 1907
(obraz zaginiony; reprodukcja na pocztówce z 1910 r.)

Leopold Gottlieb (1883-1934), młodszy brat Maurycego, studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych u Jacka Malczewskiego i Teodora Axentowicza oraz w Monachium i Paryżu. W Wiedniu był członkiem modernistycznej grupy „Hagenbund”; w Krakowie był współzałożycielem grupy „Pięciu” (z Vlastimilem Hoffmanem, Mieczysławem Jakimowiczem, Janem Rembowskim i Witoldem Wojtkiewiczem; 1905-1908). Brał udział w jej wystawach krajowych oraz w Wiedniu, Berlinie, Monachium, Kolonii). W latach 1908-1910 przebywał w Paryżu, a w latach 1910-1913 w Jerozolimie, gdzie wykładał w Szkole Sztuki Bezalel. W latach 1914-1916 walczył w Legionach Polskich Józefa Piłsudskiego. Wykonał tam ponad 1000 rysunków scen bitewnych i postaci towarzyszy broni, które później wydano w Tece Legionów. W następnych latach malował elegancko upozowane i skomponowane portrety oraz uprawiał grafikę kilkoma technikami. W roku 1920 osiadł w Paryżu, gdzie „w ubogim mieszkaniu na Montrouge malował kolorami białości przeduchowione zjawy świata.” [a]. Wystawiał na wielu wystawach, w Krakowie, Warszawie, Paryżu, Barcelonie, Wiedniu, Zürichu.

Leopold Gottlieb: Portret Doktora Kupczyka, 1907.



Maurycy Trębacz (1881-1941). Studia odbył w Warszawie, Krakowie i Monachium. W roku 1909 osiedlił się w Łodzi i malował rodzajowe obrazy przedstawiające codzienne życie żydowskiej biedoty i religijne obrzędy judaistyczne oraz portrety Żydów. Jego prace zdobyły międzynarodowe uznanie, wystawiał w Krakowie, Warszawie, Lwowie, Monachium, Paryżu, Wiedniu, Chicago i Konstantynopolu. Osiemdziesięcioletni, zmarł z głodu i wyczerpania w ghetcie w Łodzi w styczniu 1941.

Maurycy Trębacz: Portret starca.

Maurycy Trębacz: Starzec błogosławiacy Sukkot etrog.



Maks Haneman (1882-1941). W młodości podróżował do Palestyny; w 1916 roku wystawił w Zachęcie namalowane tam obrazy o tematyce orientalnej. Obrazy przedstawiające pejzaże i postaci Żydów wystawiał w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Zakopanem. Zginął w ghetcie łódzkim.

Maks Haneman: Krawiec.



Roman Kramsztyk (1885-1942). Pochodził z zamożnej rodziny lekarskiej. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie u Józefa Mehoffera, a następnie w Berlinie i Paryżu (1911). Debiutował na wystawie w warszawskiej Zachęcie (1906), wystawiał na zbiorowej wystawie „Secesja” w Berlinie (1912), w roku 1913 miał pierwszą dużą indywidualną wystawę w Krakowie. Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej brał udział w wystawie „Nowa Secesja” w Berlinie, wraz z Hénri Matisse’m, Augustem Renoire’m, Maxem Liebermann’em i Lovisem Corinth’em. Pierwszą wojnę światową przeżył w Krakowie, po wojnie wyjeżdżał do Berlina i Paryża. Okres międzywojenny spędził na zmianę w Warszawie i Paryżu. Malarsko, budował potężne formy – ludzkie postaci i krajobrazy, mieszał kubizm z klasycznym podejściem rzeźbiarskim. Malował wszystko: martwe natury, pejzaże, pomarszczone, zniszczone twarze, operował silnymi kontrastami. Jego portrety były geometryczne.

Roman Kramsztyk: Portret Jana Lechonia, 1919.

Barwnymi płaszczyznami przypominał w pejzażach Cezanne’a.

Roman Kramsztyk: Pejzaż hiszpański, 1926.

Od roku około 1930, złagodził formy i kontrasty kolorów, zwiększył precyzję rysunku. Portret stał się wówczas jego główną tematyką malarską. Malował pełne charakteru portrety mężczyzn i subtelne portrety pięknych kobiet. Swoje obrazy wystawiał w Londynie, Nowym Jorku, Warszawie, Moskwie i na Biennalach w Wenecji. Podczas okupacji niemieckiej znalazł się w ghetcie w Warszawie. Tam powstały ostatnie jego prace, dokumentujące sceny z życia codziennego i horroru śmierci Żydów. Były to wstrzasające rysunki, podobizny starców i dzieci – ludzi skazanych na zagładę. Zachowały się dość nieliczne z nich. Zginął zamordowany przez rosyjskiego własowca podczas pierwszej akcji likwidacyjnej Ghetta w lipcu 1942.

Roman Kramsztyk: Rodzina w ghetcie, 1942.

Efraim Seidenbeutel i Menasze Seidenbeutel (1903-1945), bracia bliźniacy. Studiowali malarstwo i grafikę w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Tadeusza Pruszkowskiego i Władysława Skoczylasa. Prawie nierozróżnialni fizycznie i psychicznie, mieli podobne style artystyczne, ich twórczość stanowiła nierozerwalną całość. Często wspólnie pracowali nad tymi samymi obrazami, które podpisywali albo obaj razem albo tylko jeden z nich. Od postimpresjonizmu przeszli do szerokich, barwnych płaszczyzn.

Efraim i Menasze Seidenbeutel: Widok z okna 1930.


Malowali martwe natury, pejzaże morskie i górskie, zaułki architektoniczne, łączyli ludzie postaci z krajobrazem.

Efraim Seidenbeutel: Kazimierz nad Wisłą.



Ich nastrojowe, świetnie skomponowane obrazy zyskały szerokie uznanie, kilka zostało zakupionych przez ważne instytucje rządowe międzywojennej Polski. Wystawiali na Biennalach w Wenecji oraz na wystawach sztuki polskiej w Szwecji, państwach bałtyckich i w Moskwie.

Efraim i Menasze Seidenbeutel: Portret dziewczynki z kwiatami.


Po wybuchu wojny, bracia schronili się w Białymstoku, gdzie przebywali również podczas okupacji niemieckiej od czerwca 1941. Znaleźli się wśród ostatnich 300 Żydów wywiezionych w roku 1943 z białostockiego ghetta. Przeszli przez kilka hitlerowskich obozów koncentracyjnych. Żyli i tworzyli razem i razem zostali zmordowani w obozie w Flossenburgu w kwietniu 1945, na kilka dni przed oswobodzeniem.

Zygmunt Menkes (1896-1986). Studiował we Lwowie, Krakowie i Berlinie. W roku 1925 osiadł we Francji. Wystawiał swoje obrazy w salonach i galeriach Paryża. Malował według ekspresjonistycznych wzorów nowoczesnej sztuki francuskiej, głównie środowiska Ecole de Paris. Od roku 1935 mieszkał w Nowym Jorku.

Zygmunt Menkes: Ojciec i syn.

Bruno Schulz (1892-1942). Był pisarzem, grafikiem, rysownikiem i ilustratorem. W latach 1911-1912 studiował w wiedeńskiej akademii sztuki, następnie architekturę we Lwowie. Urodzony w Drohobyczu, wrócił tam na stałe w 1924 roku i został nauczycielem rysunków w miejscowym gimnazjum. Mieszkając i tworząc w tym małym mieście, poza głównym nurtem sztuki, brał udział w wystawach we Lwowie w latach 1930, 1931 i 1935. W tematyce jego grafiki dominowała kobieta, często w fantastyczno-groteskowych, niesamowitych wizjach – jako rozmarzona dziewczyna, triumfująca albo demoniczna kobieta, zwykle sadystycznie przygniatająca stopą wielbicieli pałających pożądaniem (teka Xięga Bałwochwalcza, ok. 1920 i późniejsze rysunki).

Bruno Schulz: Manekiny krawca, 1937.


Bruno Schulz: Rysunek ołówkiem. 1934.

Zilustrował własne utwory literackie: Sklepy cynamonowe (1934),

Bruno Schulz: Ojciec i dziewczyna. Sklepy cynamowe II, 1933.


Sanatorium pod klepsydrą, (łącznie z nowelą Wiosna; 1937)

Bruno Schulz: Szkic ilustracji do „Wiosny”,, 1936.


Bruno Schulz: Kataryniarz IV. Szkic ilustracji do „Księgi”. 1934.


oraz nie wydaną, zaginioną powieść Mesjasz,

Bruno Schulz: Żydzi, 1934.


jak również powieść Witolda Gombrowicza Ferdydurke. Zginął 19 listopada w Drohobyczu zastrzelony na ulicy przez gestapowca.

Jankiel Adler (1895-1949). Pochodził z rodziny chasydzkich Żydów z Tuszyna koło Łodzi. Praktykował u złotnika, i wkrótce wyruszył w świat. Gdy miał 17 lat był grawerem znaczków pocztowych w Serbii, potem uczył się w szkole przemysłu artystycznego w Łodzi. W latach 1918-1920, mieszkając w Warszawie, działał w grupie artystów i literatów „Jung Jidysz” w Łodzi, w której piśmie publikował swoje rysunki i wiersze. Później przebywał w Niemczech; w Düsseldorfie zaprzyjaźnił się z awangardowym malarzem Paulem Klee. Malował obrazy o żydowskiej tematyce i w oryginalnym stylu.
Będąc pod wpływem malarstwa Klee i Picassa, chciał stworzyć odrębny styl żydowski w sztuce, przedstawiając folklor i tradycje żydowskie oraz wątki biblijne (z Tanach) i talmudyczne. Kompozycyjnie, były to ekspresyjne, często surrealistyczne abstrakcje, dramatycznie uderzające kolorami, nostalgią, smutkiem i fatalizmem. Chociaż w większości tworzył poza Polską i pod wpływem zachodnioeuropejskiej awangardy malarskiej, uporczywie wracał do swoich żydowskich korzeni w Polsce. Młodość spędzona w chasydzkim środowisku w Polsce, zaważyła na jego twórczości podobnie, jak na malarstwie Marca Chagalla zaważyła młodość tegoż w Witebsku. Wyrosłe z tego konglomeratu awangardy i żydoskości, jego monumentalne, pełne godności, postaci Żydów miały w zamiarze Adlera stać się się archetypami Żydów w malarstwie.

Jankiel Adler: Moi Rodzice, 1921.



Jankiel Adler: Skrzypek, 1928.


W roku 1933 wystawiał swe prace w Nowym Jorku. W latach 1935-1937 mieszkał w Polsce; miał dużą wystawę w Warszawie (1935). W latach 1937-1940 mieszkał we Francji. W roku 1937 z muzeów niemieckich usunięto wszystkie jego prace, razem z pracami innych Żydów. W roku 1940 wstąpił do polskiego wojska we Francji. W 1941, zdemobilizowany z przyczyn zdrowotnych z wojska polskiego w Szkocji, wrócił w Glasgow do malarstwa, tematycznie nawiązując do ludzkiego cierpienia. W 1943 przeniósł się do Londynu. Zaprzyjaźnił się tam z Martinem Buberem, wielkim filozofem judaizmu. Zmarł w Aldbourne pod Londynem.

Jankiel Adler: Ostatnia godzina rabbiego, 1920.

Henryk Berlewi (1894-1967). Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a później w Antwerpii. W roku 1913, mając 19 lat, miał pierwszą wystawę w warszawskiej Zachęcie. W 1923 roku był członkiem awangardowej Grupy Blok. Malował obrazy i robił grafiki różnymi technikami; dominowała w nich tematyka żydowska, szczególnie postaci Żydów. Od roku 1928 mieszkał w Paryżu. Kilkakrotnie wystawiał swoje prace w Polsce, Paryżu, Londynie i Nowym Jorku.


Henryk Berlewi: Chonon i Lea; z „Dybuka”, 1921

Henryk Berlewi: Szklarz, 1921

Regina Mundlak (1887-1942). W 1901, jej biedna rodzina przeniosła się spod Łomży do Berlina. W Berlinie, talent Reginy został odkryty przez Maxa Liebermanna i Hermanna Strucka, którzy umożliwili jej studia graficzne. W późniejszych latach wróciła do Polski. Obrazy nędzy i postaci zaczerpnięte z jej życia wśród żydowskiej biedoty pozostały centralnym tematem jej prac. W warszawskim ghetcie cierpiała od głodu i chorób. Podczas niemieckiej akcji likwidacyjnej w lecie 1942 została wysłana do Treblinki, gdzie zginęła.

Regina Mundlak: Żydowski domokrążca, 1929.

Maksymilian Eljowicz (1890-1942). Urodzony w Racionżu koło Płocka, do 30 roku życia był zegarmistrzem, w wolnych chwilach rysował i malował. W roku 1917 miał wystawę w warszawskiej Zachęcie. W roku 1920 został przyjęty do Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, wystawiał na Salonach Jesiennych tej Akademii, był członkiem Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuki. Znany był jako portrecista żydowskiej inteligencji. W warszawskim ghetcie, wraz z innymi żydowskimi malarzami, rzeźbiarzami, aktorami i muzykami, pracował w prowadzonej przez Niemców wytwórni kamieni szlifierskich i środków czyszczących. Na zamówienie niemieckie namalował duży obraz Żydzi przy pracy, który w dzień po ukończeniu został zniszczony przez niemieckiego oficera. Zginął wywieziony do Treblinki w niemieckiej akcji likwidacyjnej we wrześniu 1942.

Maksymilian Eljowicz: Rabin, 1920.

Abraham (Adolf) Behrman (1876-1943). Urodzony w Rydze na Łotwie, w roku 1900 studiował w Monachium. Podróżował po pustyni Sahara, gdzie malował egzotyczne typy ludzi i pejzaże. Większość życia spędził w Polsce, w Łodzi. Malował postaci biednych Żydów, portrety i widoki z żydowskich sztetlów w Polsce. Po wybuchu wojny uciekł do Białegostoku, wówczas pod sowiecką okupacją. Po wkroczeniu Niemców w czerwcu 1941, bezskutecznie próbował uciec raz jeszcze. Kiedy hitlerowiec Oscar Stephens zorganizował w białostockim ghetcie warsztat kopistów, postawił Behrmana na czele grupy żydowskich artystów. Kopiowali oni na płótno reprodukcje Rubensa, Murilla, Boecklina. Abraham Behrman zginął w niemieckiej akcji likwidacyjnej w sierpniu 1943.

Abraham Behrman: Nosiwoda na rynku w Kazimierzu nad Wisłą, 1920.

Henoch Barczyński (1896-1941) Urodził się w Łodzi. W roku 1917 wystawiał pierwsze obrazy w warszawskiej Zachęcie. Malował obrazy o tematyce z życia i tradycji żydowskich oraz portrety żydowskich pisarzy. W latach 1919-1924 studiował w Akademii Sztuki w Dreźnie. W roku 1924 zdobył w Paryżu pierwszą nagrodę w konkursie na plakat Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. W 1934 wrócił z Berlina do Łodzi. Przesiedlony w zimie 1940 do łódzkiego ghetta, podjął nieudaną próbę ucieczki, podczas której został zabity.

Henoch Barczyński: Święto Sukkot, 1922.

Jerzy Fuchs (ok. 1920-1942). Urodzony w Gdańsku, studiował Ecole des Beaux-Arts w Paryżu. Wojna zastała go w Przygłowie, koło Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie nadal malował. W październiku 1942 został wywieziony do Treblinki. Niedokończone płótno Żydzi w kolejce po posiłek w Przygłowie, jest prawdopodobnie jedynym ocalałym jego obrazem. Zostało przywiezione po wojnie do Izraela.

Jerzy Fuchs: Żydzi w kolejce po jedzenie w Przygłowie, 1942.

Szymon Szerman (1917-1943). W łódzkim ghetcie pracował w Sekcji Graficznej Wydziału Statystyki, gdzie produkowano banknoty i znaczki, a potajemnie zbierano rzeczywiste statystyki stopniowej zagłady ghetta i fotografie, robione z ukrycia (głównie przez Mendela Grosmana). Szerman zginął wraz z rodziną w łódzkim ghetcie. Kilka jego gwaszów ocalało i znajduje się w Izraelu.

Szymon Szerman: Rynek w Ghetcie w Łodzi.



* * *

O malarzach, autorach reprodukowanych poniżej kilku obrazów brak mi szczegółowych informacji.

Artur Markowicz (1872-1934): Modlitwa.



Leopold Pilichowski (1869-1933): Święto Sukkot.



Leopold Pilichowski: Szabas.



Fryc Kleiman: Żydzi z Torah.



Abraham Stein: Nad książką.



Izydor Kaufman: Festtag   (Sukkot),   1905.



Wilhelm Wachtel (1875-1942): Portret chłopca,   ok. 1905.



Wilhelm Wachtel (1875-1942): Ester,   ok. 1911.



Marcin Kitz: Miasteczko (Sztetl).



Jerzy Pstrak: Żydzi,   przed 1918.




* * *

W czasach Zagłady, Żydzi tworzyli do końca, w ghettach, w warszawskim, łódzkim, białostockim, a także w „modelowym” ghetcie w Terezinie (Theresinstadt) w Czechach, gdzie w latach 1941-1944, hitlerowcy na pokaz stworzyli żydowskie centrum kulturalne, artystyczne, literackie i intelektualne. W roku 1944 wysłali żydowskich artystów i wszystkich innych z Terezina do Auschwitz, do gazu.

Żydowscy artyści zostali zgładzeni w Europie, zarówno Wschodniej, jak i w większości w Zachodniej, ich prace, usunięte z muzeów, w dużym stopniu przepadły, zniszczone lub skradzione.

Naziści zgładzili sześć milionów Żydów. Wraz z nimi, naziści zgładzili sztukę żydowską.

Bronisław Linke: Modlitwa Zamordowanych, 1942.


* * *


Dla bardziej kompletnego przedstawienia malarstwa żydowskiego związanego z Polską, wspomnieć należy jeszcze o kilku znanych (głównie modernistycznych) obrazach o tematyce żydowskiej, namalowanych przez polskich artystów malarzy, którzy nie byli Żydami.

Żydzi polscy i Chłopiec żydowski Piotra Michałowskiego.

Piotr Michałowski: Żydzi, 1846.

Piotr Michałowski: Chłopiec żydowski.



Modlący się Żydzi, Maksymiliana Gierymskiego (zaginiony).

Maksymilian Gierymski: Modlący się Żydzi, 1873.



Szkice Aleksandra Gierymskiego Tragarz żydowski.

Aleksander Gierymski: Tragarz żydowski, 1880.



Obrazy Aleksandra Gierymskiego: Żydówka sprzedająca owoce (cykl czterech obrazów).

Aleksander Gierymski: Żydówka z koszykami cytryn, 1880.



oraz cykl trzech nastrojowych obrazów Święto żydowskie.

Aleksander Gierymski: Święto żydowskie I, 1884.



Aleksander Gierymski: Święto żydowskie III, 1884.



Żyd z koszem Józefa Pankiewicza (olej).

Józef Pankiewicz: Żyd z koszem, 1887.



Pastel Głowa Żyda Stanisława Wyspiańskiego.

Stanisław Wyspiański: Głowa Żyda, 1897.



Głowa starego Żyda, rysunek piórkiem Wojciecha Weissa (1894).

Wojciech Weiss: Głowa starego Żyda, 1894.

  1. Tymon Terlecki, Paryż, (1951). Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn, 1952. str. 61.

Źródła:
  1. Marian Fuks, Zygmunt Hoffman, Maurycy Horn, Jerzy Tomaszewski: Żydzi Polscy. Dzieje i Kultura. Interpress, Warszawa 1982.
  2. Jewish Artists Who Perished in the Holocaust. Memorial Exhibition, Tel Aviv Museum, April 1968. The Catalogue. Pola Eichenbaum, ed.
  3. Joanna Pollakówna, Anna M. Rudzińska: Malarstwo Polskie. Miedzy Wojnami 1918-1939. Auriga, Warszawa 1982.
  4. Wiesław Juszczak, Maria Liczbińska: Malarstwo Polskie. Modernizm. Auriga, Warszawa 1977.
  5. Polaków Portret Własny. Katalog Wystawy 1980. Marek Rostworowski, red. Arkady, Warszawa 1983 (tom I), 1986 (tom II).
  6. Eugeniusz Duda, Marek Sosenko: Dawna pocztówka żydowska. Old Jewish Postcards. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Kraków 1997.
  7. The Blackwell Companion to Jewish Culture, Glenda Abramson, ed.; Basil Blackwell Ltd., Oxford 1989.

  8. Israel Cohen: Jewish Life in Modern Times. Methuen & Co., London 1914, 1929.
  9. Koniec Wieku. Sztuka Polskiego Modernizmu 1890-1914. Katalog wystawy. Elżbieta Charazińska. Łukasz Kossowski, red., Warszawa 1996.
  10. Helena Blum: Stanisław Wyspiański. Auriga, Warszawa 1969.
  11. Juliusz Starzyński: Aleksander Gierymski. Auriga, Warszawa 1971.
  12. Katalog wystawy „Żydzi Polscy” (opr. zbiorowe), grudzień 1989 – luty 1990, Kraków, Warszawa. Muzeum Narodowe w Krakowie i CBWA „Zachęta”, Warszawa.


Teksty tematycznie związane, zamieszczone w Zwojach:

2 comments to MALARSTWO POLSKICH ŻYDÓW

Leave a Reply

  

  

  

Proszę pozostawić te dwa pola tak jak są: