NELLY SACHS

 
KTO:
       poetka
NARODOWOŚĆ:
       niemiecka
URODZONA:
       10 grudnia 1891, Berlin
ZMARŁA:
       12 maja 1970, Sztokholm
DZIEŁA:
      ”Legendy i opowieści” (1921) – zbiór poetycki
      ”W mieszkaniach śmierci” (1946) – zbiór poetycki
      ”Ciemnienie gwiazd” (1949) – zbiór poetycki
      ”I nikt nie wie co dalej” (1957) – zbiór poetycki
      ”Ucieczka i przemiana” (1959) – zbiór poetycki
      ”Znaki na piasku” (1962) – zbiór sztuk teatralnych
      ”Misteria o cierpieniach Izraela” (1951) – sztuka
      ”Podróż w bezpył” (1961) – zbiór poetycki
      ”Śmierć jeszcze cieszy się życiem” (1961) – zbiór poetycki
      ”Poszukliwanie żywych” (1971) – zbiór poetycki

Z UZASADNIENIA NAGRODY NOBLA:
      Otrzymała ją za „wybitne utwory liryczne i dramatyczne, analizujące los narodu żydowskiego”.

FAKTY Z ŻYCIORYSU:

       Nelly Sachs urodziła się w 1891 r. w Berlinie w zamożnej, rodzinie żydowskiej. Jej ojciec był wynalazcą oraz przemysłowcem i zapewnił córce staranne wykształcenie domowe. Nelly ukończyła również gimnazjum żeńskie w Berlinie. Fascynowała się muzyką oraz tańcem i marzyła, aby w przyszłości występować w balecie. W wieku lat 15 przeczytała sagę szwedzkiej pisarki Selmy Lagerlöf ”Gösta Berling”. Pod wrażeniem lektury napisała list do autorki i tak rozpoczęła się trwająca 35 lat korespondencja między dwoma przyszłymi laureatkami Nagrody Nobla.

       Pierwsze wiersze nastoletniej Nelly Sachs utrzymane były w nastroju romantycznym, odbiegającym od popularnych wówczas prądów awangardowych i modernistycznych. Niektóre publikowane były w czasopismach literackich lub gazetach, np. w „Berliner Tagesblatt”. Zwrócił na nie uwagę i bardzo chwalił austriacki pisarz Stefan Zweig. Nelly Sachs zadebiutowała w 1921 r. zbiorem poetyckim „Legendy i opowieści”, ale nie uważała siebie za poetkę – ani wówczas, ani przez następne 25 lat. W okresie międzywojennym opublikowała jeszcze tylko garść wierszy. Po śmierci ojca. w 1930 r. prowadziła samotniczy tryb życia. Całkowicie oddała się studiom nad judaizmem, mistyką chrześcijańską (zwłaszcza Jakuba Biöhme), Starym Testamentem, kabałą i chasydyzmem; publikowała też wiersze w czasopismach żydowskich. Nazistowskie prześladowania zmusiły Nelly Sachs i jej matkę do podjęcia decyzji o emigracji; uniknęły deportacji do obozu zagłady. Wizę szwedzką uzyskały dzięki pomocy sędziwej Selmy Lagerlöf. Nelly nigdy nie spotkała się ze swoją wybawczynią; Lagerlöf umarła w 1940 r.

       Nelly Sachs, osoba o zamkniętym charakterze, czuła się w obcym kraju bardzo samotna. Jednak postanowiła przyjąć obywatelstwo szwedzkie, nauczyła się tego języka i zarabiała na życie, przekładając na język niemiecki wiersze poetów szwedzkich. W tym czasie prawie cała jej rodzina, a także jedyny mężczyzna, którego w życiu kochała – zginęli w obozach zagłady. Żydzi, którzy uciekli przed Hitlerem, różnie reagowali na Holocaust: w dalekiej Brazylii Stefan Zweig wspólnie z żoną popełnili samobójstwo, w Szwecji Nelly Sachs zaczęła pisać wiersze. Narodziła się na nowo jako poetka. Swoje utwory wydała w czterech kolejnych zbiorach: „W mieszkaniach śmierci” (1946), „Ciemnienie gwiazd” (1949), „I nikt nie wie co dalej” (1957) oraz „Ucieczka i przemiana” (1959). Jak napisał Stephen Spender: „jej wiersze są różnorodne, a jednocześnie wszystko, co pisze, to jeden i ten sam wiersz”. Pozbawionym rymów, wizjonersko-metafizycznym językiem psalmów wyrażają ogrom przeżytego cierpienia z powodu holocaustu, który nabiera w nich znaczenia symbolicznego, stając się symbolem losu ludzkiego. W religijnych, apokaliptycznych hymnach Nelly Sachs pojawiają się postacie biblijne oraz Bóg, który „nie jest jednak pojęciem związanym z konkretną religią, lecz czymś na nowo stwarzanym jako suma tęsknoty wszystkich nieszczęśliwych”. W swych najbardziej mistycznych wierszach poetka wyraża pragnienie przemiany doczesnego świata w niewidzialny kosmos, gdzie nie byłoby różnicy między życiem a śmiercią.

       Wiersze przyniosły twórczyni światową sławę. W 1961 r. władze Dortmundu ufundowały coroczną Nagrodę Poetycką im. Nelly Sachs i przyznały poetce dożywotnią pensję. Poza wierszami pisała również sztuki teatralne, które zebrała w zbiorze „Znaki na piasku” z 1962 r. Jej napisaną w 1951 r. sztukę „Misteria o cierpieniach Izraela” szwedzki kompozytor Moses Pergament przerobił na operę. Z czasem jej wiersze – zawarte w tomach: „Podróż w bezpył” (1961), „Śmierć jeszcze cieszy się życiem” (1961) i „Poszukiwanie żywych” (1971) – staną się coraz bardziej mroczne, lakoniczne, wieloznaczne i trudne do odczytania. W 1966 r. Nelly Sachs wspólnie z izraelskiem pisarzem Szmuelem Josefem Agnonem uhonorowana zostaje literacką Nagrodą Nobla za „wybitne utwory liryczne i dramatyczne, analizujące los narodu żydowskiego”. Pod koniec życia dały znać o sobie koszmary z przeszłości. Poetka cierpiała na manię prześladowczą (poddana leczeniu psychiatrycznemu). Zmarła w samotności w swoim niewielkim mieszkaniu w Sztokholmie w wieku 78 lat.

Wiersze